Paylaşılan GPU belleği VRAM'in yerine geçmez. Ekran kartının üstündeki VRAM çipe lehimlidir; kaç GB sistem RAM'i takarsan tak o havuz bir megabayt bile büyümez. Paylaşılan havuz, VRAM dolduğunda sürücünün PCIe hattı üzerinden sistem RAM'ine uzandığı yedek yoldur ve oradan veri taşımak, VRAM'in içindeki bant genişliğiyle aynı ölçekte değildir. Yani RAM eklemek VRAM darboğazını çözmez. Ama "boşa gider" demek de yanlış olur, çünkü sayfa dosyası takası VRAM baskısından apayrı bir sorundur ve belirtileri de apayrı görünür.
Geçen ay bir arkadaşımın kasasının başındayız. Oyun açık, karakter kasabadan çıkıp ormana doğru koşuyor; her on beş yirmi saniyede bir görüntü yarım saniyeliğine kilitleniyor, sonra kaldığı yerden devam ediyor. Kasa fanı bir anda hızlanıyor, sonra yine sakinleşiyor. FPS sayacı ortalama olarak hâlâ iyi bir yerde durduğu için arkadaşım ekran kartını suçlamıyor. "RAM yetmiyor" diyor, "16'yı 32 yapayım." Ben fareyi alıp Görev Yöneticisi'ni açıyorum. Sen de omzumun üzerinden ekrana bakıyorsun, elinde soğumuş çay bardağı.
Performans sekmesi, GPU. Orada alt alta iki sayı duruyor ve ikisi de aynı kelimeyle bitiyor: GPU belleği. Üstteki "Özel GPU Belleği" 4 GB yazıyor. Alttaki "Paylaşılan GPU Belleği" 8 GB. Arkadaşım alttakini görüp rahatlıyor: "Bak işte, toplam 12 GB var." Halbuki o sayı ona ait bir donanım değil. O sayı, Windows'un sistem RAM'inin yarısını "gerektiğinde GPU'ya veririm" diye ayırmasından ibaret. 16 GB RAM varsa 8 GB paylaşılan bellek görünür, 32 takarsan 16 görünür. Hiçbiri VRAM'i büyütmez, sadece yedek depoyu büyütür.
Ekrana biraz daha yaklaşıyorsun. Asıl mesele şu: o iki çubuktan üstteki yüzde yüze yaklaşmış durumda, alttaki ise kıpırdıyor. Yani oyun zaten yedek yolu kullanıyor. Takılmanın sebebi bu.
Sürücü VRAM'i depo gibi değil, önbellek gibi kullanır
Ekran kartı sürücüsü VRAM'i bir kutu gibi düşünmez. Oraya o an ekranda olmayan ama birazdan gerekebilecek dokuları da koyar. Yer daralmaya başlayınca en az kullanılanları sistem RAM'ine tahliye eder. Oyun o anda durmaz; doku hâlâ oradadır, sadece yanlış yerdedir. Sorun, kamera dönüp o doku tekrar gerektiğinde patlar: veri PCIe hattından geri taşınır ve tam o karede kare süresi sıçrar.
Gördüğün şey düşük FPS değil. Tek tek uzun kareler. Sayaç ortalama gösterdiği için de fark edilmez; oyun "akıcı" görünür ama her yirmi saniyede bir nefes alır gibi durur. Aynı sahnede doku ayarı bir kademe düşürüldüğünde bu hareketin kaybolması tesadüf değil.
Bunun bir de sessiz hali var. VRAM sıkışınca oyun bazen hiç takılmaz, sadece bazı dokuları hiç yüklemez. Binaların üstü bulanık kalır, uzaktaki tabelalar okunmaz, karakterin kıyafeti birkaç saniye boyunca gri durur. İnsanlar bunu "oyun bozuk" diye okur; halbuki ekran kartı sadece elindeki yerle idare etmeye çalışıyordur.
DxDiag'daki "Görüntü Belleği Toplamı" satırı
Şu tuzağa ben de düştüm. DxDiag'ı açtığında Ekran sekmesinde üç satır görürsün: "Görüntü Belleği (VRAM)", "Paylaşılan Bellek" ve "Görüntü Belleği Toplamı". Üçüncüsü ilk ikisinin toplamıdır, bir donanım özelliği değil. İnsanların çoğu üçüncü satırı okuyup "8 GB VRAM'im var" diye düşünüyor; ekran kartının üstünde yalnızca birinci satırdaki kadar var.
Windows Ayarlar tarafında da benzer bir karışıklık var. Ekran > Gelişmiş ekran bilgileri ekranında gördüğün değerler toplu gelir. Alışkanlık edinmen gereken tek şey şu: iki sayıyı asla toplama. Biri kartın, diğeri sistemin.
Havuzun var olma sebebi taşımak, çalıştırmak değil
Paylaşılan bellek VRAM'in uzantısı değil, VRAM'in taşma alanı. Aradaki farkı anlatan şey fizik.
VRAM, GPU çekirdeğinin hemen yanındaki yongalarda durur ve kartın kendi veri yoluna bağlıdır; oradaki bant genişliği bugünkü kartlarda yüzlerce GB/s mertebesindedir. Sistem RAM'i ise anakartın üzerinden, PCIe yuvasından geçerek gelir. x16 bir yuvanın teorik tavanı, nesline göre onlarca GB/s civarında kalır. Arada birkaç kat değil, kat kat fark var. Bu yüzden paylaşılan havuz "daha yavaş VRAM" değil; gecikmesi yüksek, dar bir taşıma yolu.
İşte cümlenin tamamı bu: paylaşılan bellek bir dokuyu saklayabilir, ama o dokuyu her geri çağrılışında sana bedel ödetir. VRAM ise aynı dokuyu bedelsiz tutar çünkü zaten orada, çekirdeğin dibinde duruyordur.
Bu yüzden çalışma kümesi VRAM'i aşan bir oyun, 32 GB RAM'li bir makinede de takılır. Fallback yolu her zaman yavaş olan yoldur ve RAM eklemek o yolu genişletmez, sadece otoparkı büyütür.
RAM eklemek neyi gerçekten düzeltir
Sayfa dosyasını. Windows, RAM'de tutamadığı şeyi diske yazar. RAM azsa bu takas sıklaşır ve belirtileri bambaşka görünür: oyun içinde değil, oyun dışında da hissedilir.
Alt-tab dakikalar alır. Harita yüklenirken disk ışığı sabit yanar, Görev Yöneticisi'nde Disk yüzdesi tavana yapışır. Arkada tarayıcıda on beş sekme açıkken oyun takılır; sekmeye döndüğünde sayfa baştan yüklenir çünkü artık RAM'de değildir. Bunlar VRAM belirtisi değil.
Ayrım testi basit ve bedava: Takılma kamerayı çevirdiğinde mi oluyor, yoksa arka planda bir şey açtığında mı? Birincisi VRAM tarafı, ikincisi RAM tarafı. Aynı kelimeyle anıldıkları için bu iki sorun sürekli birbirine karıştırılıyor ve insanlar yanlış parçayı suçluyor.
Çift kanal hangi kapıyı açar
Çift kanal, bellek veri yolunu ikiye katlar. Ama buradaki bellek sistem RAM'i. Kazanç işlemciye ve varsa dahili grafik birimine gider. Ayrık ekran kartının VRAM tavanına dokunmaz; kart kendi belleğine kendi yolundan erişir, anakartın kanal sayısı o yola karışmaz. Yani çift kanal kurmak, VRAM'i taşan bir oyunda o taşmayı ortadan kaldırmaz.
Yine de bir incelik var. Tek kanal çalışan bir sistemde işlemci tarafı zaten darboğaz oluşturuyorsa, çift kanala geçmek genel akıcılığı düzeltir ve VRAM sorununu daha görünür hale getirir. Çünkü alttaki tıkanıklık kalkınca üstteki kalır ve ilk kez net görünür. Bir şeyi düzelttiğinde başka bir şeyin bozuk olduğunu anlamanın en yaygın yolu budur.
Dahili grafikte iş tersine döner
Burada "RAM eklemek boşa gider" cümlesi tamamen çöker. Dahili grafik biriminin kendi VRAM'i yoktur. BIOS'tan ayrılan küçük bir pay dışında ne varsa sistem RAM'inden gelir. Kapasite, hız ve kanal sayısı doğrudan o birimin ne kadarını kullanabileceğini belirler.
Dahili grafikte paylaşılan bellek bir yedek değil, ana havuz. Ayrık kartta ise tam tersi: ana havuz VRAM, paylaşılan ise taşma alanı. Aynı kelimenin iki farklı donanımda iki farklı anlama gelmesi, bu konudaki kafa karışıklığının büyük kısmını açıklıyor.
Kendi makinende nasıl bakarsın
Görev Yöneticisi > Performans > GPU. "Özel GPU Belleği" senin gerçek tavanın. "Paylaşılan GPU Belleği" ise sistem RAM'inin yarısı; kartın özelliği değil, Windows'un ayırdığı rezerv.
Oyunu aç ve aynı ekranda özel bellek çubuğunu izle. Sürekli tavana yapışıyorsa ve takılmalar kamera hareketiyle geliyorsa, sorun VRAM tarafında.
DxDiag > Ekran sekmesinde üç satırı ayrı ayrı oku, toplamı görmezden gel.
Oyun içi grafik menüsünde VRAM göstergesi varsa elin kuvvetli demektir. Doku kalitesini bir kademe düşür, aynı yeri aynı şekilde tekrar yürü. Takılma kayboluyorsa doğrulama tamamlanmıştır. VRAM'i en doğrudan tüketen ayar doku kalitesidir; çözünürlük, gölge ve yansıma ayarları farklı havuzları zorlar ama dokunun müşterisi doğrudan VRAM'dir.
Bir de masaüstü alışkanlığı: Donanım hızlandırmalı tarayıcı sekmeleri ve arka planda açık kalan video oynatıcıları da o paylaşılan havuzdan yer ister. Oyunun VRAM'i doluyken bunlar aynı havuzda rekabet eder. Kapatıp tekrar denemek, hiçbir ayara dokunmadan durumu değiştirebilir.
Peki RAM eklemek boşa mı gider
Hayır. Ama yanlış soruna ilaç olur.
Şikayetin kare süresi sıçramaları, kamerayla gelen takılmalar ve geç yüklenen dokularsa, RAM eklemek o tavanı hiç kımıldatmaz. Şikayetin disk takasının tüm sistemi kilitlemesi, alt-tab'ın sürünmesi ve arka plan uygulamalarının oyunu boğmasıysa, RAM eklemek tam da o işi yapar. İki şikayet birbirine benziyor çünkü ikisi de "takılma" diye tarif ediliyor. Oysa biri GPU'nun içinde, diğeri diskin kenarında oluyor.
Sıralamayı hep şöyle kuruyorum: önce hangi havuzun dolduğuna bak, sonra o havuza dokunan ayarı çek, donanımı en son düşün. Arkadaşım o gün RAM almadı. Doku ayarını bir kademe düşürdü, ormandaki o duraklamalar bitti. Bir ay sonra başka bir sebeple RAM eklediğinde fark ettiği tek şey, arka planda on beş sekme açıkken sistemin artık kilitlenmemesi oldu. İkisi de gerçek bir iyileşmeydi. Sadece farklı sorunların.
