Windows 11'de güç modu kaydırıcısı, Denetim Masası'ndaki klasik güç planının üstüne binen ayrı bir katmandır ve ikisi çeliştiğinde işlemcinin nasıl davranacağını çoğu zaman kaydırıcının konumu belirler; Güç Seçenekleri'nde işaretlediğin plan altta zemin olarak kalır. Kimin kazandığını cihazın üretici yazılımı ile kaydırıcının priz ve pil için ayrı ayrı saklanan değerleri tayin eder. Bu yüzden "planı yüksek performansa aldım" cümlesi tek başına bir şey ifade etmez; yazma sırasının kimde olduğunu bilmeden atılmış bir adımdır.
Dizüstünün fişini taktım, Denetim Masası > Donanım ve Ses > Güç Seçenekleri'ne girdim, Yüksek performans'ı işaretleyip uyguladım ve pencereyi kapattım. Aynı akşam başka bir şey için Ayarlar'ı açtığımda, Sistem > Güç ve pil altındaki kaydırıcının hâlâ Dengeli'de durduğunu gördüm. Fanın sesi bir tık bile değişmemişti; makine sanki az önce hiçbir şey yapmamışım gibi aynı yerinde duruyordu. Masadaki ikinci kasada ise tam tersi oldu: kaydırıcıyı en sağa çektiğimde Denetim Masası'ndaki plan da kendiliğinden değişti. Aynı Windows sürümü, aynı kullanıcı, iki farklı davranış.
O günden sonra bu konuya "hangi ayar doğru" diye değil, "hangi kontrol en son yazıyor" diye bakmaya başladım.
İki ekran aynı şeyi kontrol etmiyor
Güç planı eski ve geniş bir kutu. İçinde işlemcinin en düşük ve en yüksek durumu, diskin ne zaman uykuya gireceği, PCIe bağlantısının askıya alınması, USB seçmeli askıya alma, ekranın kapanma süresi gibi bir sürü ayrı satır var. Bunları tek tek açıp kurcalayabiliyorsun.
Kaydırıcı ise yeni bir plan üretmiyor. Mevcut planın üstüne oturuyor ve işlemcinin frekans eğilimini kendi tarafına çekiyor. Yani plan "en yüksek işlemci durumu %100" derken kaydırıcı "en iyi güç verimliliği" diyebiliyor ve ikisi aynı makinede, aynı anda, çelişmeden duruyor. Çelişki yok gibi görünmesinin sebebi de bu: biri tabanı, diğeri eğilimi ayarlıyor.
Bunu kavradığım an, yıllardır yaptığım bir hatayı fark ettim. Ben planı bir anahtar sanıyordum; oysa plan bir zemin, kaydırıcı ise o zeminin üstünde duran bir ağırlık.
Priz ve pil ayrı ayrı yazılıyor
Kaydırıcının beni en çok şaşırtan tarafı bu oldu. Ayarlar > Sistem > Güç ve pil ekranında güç modu satırını açtığında, altında pilde ve takılıyken için iki ayrı seçim görüyorsun. Windows bu iki değeri ayrı ayrı saklıyor.
Pratikte ne oluyor: fiş takılıyken kaydırıcıyı en iyi performansa çekiyorsun, iş bitiyor sanıyorsun. Pil değerine hiç dokunmuyorsun, o da varsayılanda kalıyor. Akşam fişi çektiğinde makine sessizce pildeki eski değere dönüyor. Kullanıcı bunu "laptop pille oynarken kasıyor" diye anlatıyor, oysa ortada bir arıza yok; sadece iki ayrı ayardan biri hiç ayarlanmamış.
Bunu kendi makinemde test ederken şunu da fark ettim: pildeyken kaydırıcıyı değiştirdiğimde Denetim Masası'ndaki plan hiç yerinden oynamadı. Fişi taktığımda ise aynı kaydırıcı bu kez planı sürükledi. Yani cihaz fişteyken iki kontrol birbirine bağlı, pildeyken kopuk davranıyordu. Aynı laptop, aynı gün.
Üretici uygulaması işin içine girdiğinde
Bazı dizüstülerde kaydırıcı üreticinin kendi güç uygulamasına bağlı. Bu durumda Ayarlar'daki kaydırıcı gri görünüyor ya da oynattığında geri sıçrıyor. Üreticinin panelinden bir mod seçtiğinde Windows tarafındaki her şey susuyor.
Bu senaryoda Denetim Masası'nda planı değiştirmenin görünür hiçbir etkisi olmuyor, çünkü üstteki katman başka bir yerden yazılıyor. Ben bunu ilk yaşadığımda sürücüyü bozdum sandım, hatta güç planını üç kez silip yeniden oluşturdum. Sorun plan değildi; plan hiç dinlenmiyordu.
Burada dürüst olmam gereken bir nokta var: hangi üreticinin hangi modelinde kaydırıcının kimde olduğunu dışarıdan söylemek mümkün değil. Aynı serinin iki farklı yılı bambaşka davranabiliyor. Bu yüzden genel bir tavsiye vermek yerine, kendi makinende iki dakikalık bir yoklama yapmanı öneriyorum.
Üç kademenin gerçekten yaptığı şey
En iyi güç verimliliği işlemciyi düşük saat durumlarına yakın tutar, kısa süreli yüklerde yukarı çıkıp hemen geri iner. Fanın sessizleştiğini, pilin daha yavaş eridiğini fark edersin; buna karşılık ağır bir iş yükünde makine kendini frenliyor gibi hissettirir.
Dengeli, Windows'un kendi varsayılanı. Boştayken aşağı iner, yük geldiğinde yukarı çıkar. Çoğu kişinin "hiçbir şey yapmadım, en iyi hâlinde" dediği durum aslında burası.
En iyi performans, işlemciyi yüksek saatleri tercih edecek şekilde eğer. Boştayken bile frekansın yukarıda durmaya meyilli olduğunu, fanın daha erken ve daha sık döndüğünü, pilin daha hızlı bittiğini görürsün. Ben bunu yaz aylarında klavyenin sağ üst köşesinin ısınmasından anlıyorum; ölçüm yapmama gerek kalmıyor.
Bu üçünü birbirinden ayıran şeyin kare sayısı değil, frekansın ne kadar süre yukarıda kaldığı olduğunu düşünüyorum. Kısa bir yük gelip geçiyorsa fark neredeyse görünmez; yük dakikalarca sürüyorsa fark birikmeye başlar.
Masaüstünde ok yönü tersine dönebiliyor
Masadaki kasada durum daha da karışık. Bazı sistemlerde kaydırıcı ile plan birbirine bağlı: birini oynattığında diğeri de geliyor. Bazılarında ise kaydırıcı hiç görünmüyor ya da sadece iki seçenek çıkıyor.
Bu benim için önemli bir tuzak oldu, çünkü masaüstünde test edip "tamam, ikisi bağlı" diye öğrendiğim şeyi dizüstüne taşıdım ve orada hiç tutmadı. Bir makinede gördüğün bağ, Windows'un değil o cihazın özelliği.
Windows 10'dan gelen refleksler yarıda kalıyor
Windows 10'da bu kaydırıcı yok. Orada güç planı seçip çıkıyorsun ve iş gerçekten bitiyor. Yıllarca böyle çalıştığı için "planı değiştir, tamamdır" refleksi bende hâlâ yer ediyor; her seferinde elim Ayarlar'daki kaydırıcıya gitmese içim rahat etmiyor.
Bu yüzden internetten bulduğun güç planı tavsiyelerinin çoğu Windows 11'de yarım kalıyor. Yazı Windows 10 için yazılmış, sen 11'de okuyorsun, planı değiştiriyorsun ve hiçbir şey olmuyor. Suçlu sen değilsin; makale eski bir katmana hitap ediyor.
Kendi makinende kimin kazandığını bulmak
Yöntem basit ve sırası önemli.
Önce kaydırıcıyı oynat, sonra Denetim Masası'ndaki plana bak. Plan değiştiyse ikisi bağlı. Sonra tersini yap: planda bir değişiklik yap, Ayarlar'a dön, kaydırıcı yerinden oynadı mı? Oynamıyorsa üstteki katman kaydırıcıdır; planı bırak, işi kaydırıcıyla yürüt. İkisi de birbirini etkilemiyorsa hangisini en son değiştirdiğin değil, hangisinin görünür etki bıraktığı belirleyici oluyor.
Sonra fişi çıkar ve aynı iki testi pilde tekrarla. Çoğu kişinin atladığı adım bu ve en çok işe yarayanı da bu.
Üreticinin güç uygulaması varsa onu da denkleme kat: kaydırıcıyı oynattığında geri dönüyor mu, gri mi? Dönüyorsa o uygulama üstte; Windows tarafında ne yaparsan yap boşa gidiyor.
En son olarak Görev Yöneticisi'ni aç, Performans > CPU sekmesinde hız göstergesine bak ve kaydırıcıyı değiştir. Saniyeler içinde frekansın yön değiştirip değiştirmediğine bakıyorum. Bu bir kıyaslama değil, sadece "yazdı mı yazmadı mı" kontrolü. Frekans hiç kıpırdamıyorsa kontrol başka bir yerden yazılıyor demektir.
Bütün bunların kesin bir kural olmadığını da söyleyeyim. Aynı modelin iki farklı sürücü sürümü, hatta bazen sadece bir Windows güncellemesi, kaydırıcının yerini ve adını değiştirebiliyor. Türkçe arayüzde "En iyi performans" yazan şey, İngilizce kaynaklarda "Best performance" olarak geçiyor; aynı şeyden bahsediyoruz.
Bir kez kimin kazandığını öğrendikten sonra kazandığım şey ayar değil, sükûnet oldu. Artık iki farklı yerden aynı şeyi ayarlamaya çalışmıyorum. Birini seçiyorum, diğerini kendi hâline bırakıyorum ve makinenin ne yaptığını gerçekten biliyorum.
