Oyun Modu ve güç planı, kare hızını yukarı çeken ayarlar değildir ve ikisi aynı işi yapmaz. Güç planı, işlemcinin hangi saat hızına ne kadar hızlı tırmandığını ve boşta ne kadar derin uyuduğunu belirler; Oyun Modu ise yalnızca oyun sırasında arka plandan gelen müdahaleyi azaltır. Oyun ekran kartına takılıyorsa bu iki ayarın ikisi de tek bir kareyi yerinden oynatmaz; dizüstünde ise üreticinin kendi güç yazılımıyla çakışıp tabloyu daha da bulanık hale getirebilir.
Bunu kendi masamda baştan sona denedim. Oyun açık, ikinci monitörde Görev Yöneticisi'nin Performans sekmesi duruyor. Ekran kartı grafiği tavana yapışmış, yüzde 97 ile 99 arasında nefes alıp veriyor. İşlemci yüzde 45 civarında geziyor, sıcaklıklar makul, disk sessiz. Güç planını Yüksek performans'a aldım. Ayarlar'dan Oyun Modu'nu açtım. Oyuna döndüm.
Değişen tek şey, görev çubuğundaki küçük simgenin yanındaki yazı oldu.
Bunu "bir ayar bozuk" hikâyesi olarak okuma. Ortada bozuk bir şey yok. Sadece iki ayarın da senin beklediğin işi yapmıyor olması var. Ve neden yapmadıklarını anlamak için önce tek bir şeyi kabul etmen gerekiyor: kareyi kimin yetiştiremediğini.
Önce tavana kimin vurduğuna bak
Görev Yöneticisi'ni aç, Performans sekmesine geç, oyunu birkaç dakika oyna ve sekmeye dönmeden önce oyunu arkada çalışır bırak. Karşına iki grafik çıkacak: CPU ve GPU.
Ekran kartı sürekli yüzde 95-100 bandındaysa ve işlemci yüzde 50-70 arasında geziyorsa, kareyi bekleyen taraf ekran kartıdır. Bu durumda işlemcide boşalan her milisaniye, ekran kartının zaten yetiştiremediği işi hızlandırmaz; yalnızca sırada bekleyen hazır komut olur. Güç planının da Oyun Modu'nun da elinden bir şey gelmeyen yer tam burasıdır.
Tersini de görebilirsin: ekran kartı yüzde 70'lerde gezinirken bir çekirdek yüzde 95'te çakılı kalıyorsa, kareyi işlemci bekliyordur. Bu, düşük çözünürlükte, rekabetçi ayarlarda ya da simülasyon ve strateji türünde çok daha sık olur. Fark burada ortaya çıkabilir, ama nasıl çıktığını görmek için güç planının ne yaptığını bilmen gerek.
Güç planı frekansın tepesini değil, rampasını ayarlıyor
Denetim Masası'ndaki Güç Seçenekleri ekranını açıp planının yanındaki "Plan ayarlarını değiştir", ardından "Gelişmiş güç ayarlarını değiştir" adımını izlediğinde, "İşlemci güç yönetimi" başlığının altında iki yüzde göreceksin: en düşük işlemci durumu ve en yüksek işlemci durumu.
Denge planında tipik olarak en düşük yüzde 5, en yüksek yüzde 100'dür. Yüksek performans planında ise en düşük değer yüzde 100'e çekilir. Dikkat et: tepe değer ikisinde de aynı. Yani masaüstünde bu iki plan arasındaki fark, işlemcinin çıkabildiği en yüksek frekans değil, o frekansa ne kadar çabuk çıktığı ve boşta ne kadar çabuk geri çekildiğidir.
Pratikte bu şu demek. İşlemci boşta 800 MHz civarında bekliyorsa ve sen oyunda ondan bir kare üretmesini istiyorsan, o frekansa tırmanması için birkaç milisaniye geçer. Yüksek performans planı o milisaniyeleri kısaltır. Ama oyun zaten akıcı bir şekilde kare üretiyorsa ve ekran kartı tavandaysa, işlemcinin birkaç milisaniye erken uyanması kareyi kimseye yetiştirmez.
Ultimate Performance planını duymuş olabilirsin. Bu plan varsayılan olarak gizlidir ve yaptığı şey büyük ölçüde kısa boşta bekleme sürelerini kaldırmaktır. Masaüstünde bu bekleme süreleri zaten çok kısa; pilde çalışan bir dizüstünde ise çok daha görünür hale gelir. Yani aynı ayar, iki farklı makinede iki farklı büyüklükte bir şey ifade ediyor.
Oyun Modu'nun yetkisi çok daha dar
Oyun Modu'nu Ayarlar > Oyun > Oyun Modu yolundan açtığında Windows, oyun penceresini öne alır, bildirimleri ve bazı arka plan görevlerini kısar, kayıt ve yakalama davranışını düzenler. Yaptığı iş budur.
Yapmadığı iş ise çok daha önemli: oyunun kendi çizim yüküne dokunmaz. Kareyi üreten taraf oyunun kendisi ve ekran kartıdır. Oyun Modu o taraftaki hiçbir şeyi hızlandırmaz; çözünürlüğü, gölge kalitesini, doku ayarını değiştirmez. Yani oyunun kendi tavanını yükseltmez.
Nerede işe yarar? Arka planda senin farkında olmadığın bir şey çalışıyorsa. Bir senkronizasyon istemcisi, bir tarayıcı sekmesi, bir kayıt programı, ağır bir güncelleme. Bunlar ara ara işlemciye, diske veya ağa yüklendiğinde oyunun akıcılığında kısa takılmalar görürsün. Oyun Modu tam olarak o takılmaları hedefler. Ortalama kare hızı aynı kalırken takılmalar azalabilir; bu bir hız artışı değil, bir düzenleme meselesidir.
Bunu kendi gözünle görmek istiyorsan şunu yap: oyunu aç, arka planda Görev Yöneticisi'nin Performans sekmesinde disk ve CPU grafiğini izle, sonra Oyun Modu'nu açıp kapat. Bu grafiklerin sakinleşip sakinleşmediğine bak. Ekran kartı grafiğinde hiçbir hareket görmezsin.
Dizüstünde iki patron aynı anda konuşuyor
Masaüstünde işler görece nettir. Dizüstünde değil.
Üreticinin kendi yazılımı (Armoury Crate, Lenovo Vantage, MSI Center, OMEN Gaming Hub, Alienware Command Center gibi isimlerle gelir) işlemci ve ekran kartı için kendi güç limitlerini belirler. Sen Windows'ta "En iyi performans" seçip üretici yazılımında "Sessiz" profilinde kalırsan, bu iki ayar birbiriyle çelişir. Ve genellikle kazanan üretici yazılımı olur, çünkü o doğrudan gömülü denetleyiciyle konuşur; Windows ise oraya kadar inmez.
Bu yüzden dizüstünde "güç planını değiştirdim, hiçbir şey olmadı" cümlesinin cevabı çoğu zaman Windows'ta değil, üreticinin panelinde durur. İki yeri de aynı yöne çevirmen gerekir. Bir de hangi yöne çevirdiğini bilmen gerekir; çünkü bu panelde seçtiğin profil, Windows'taki güç planını sessizce geçersiz kılıyor olabilir.
Fişi takmak, bir menüden daha güçlü
Pilden çalışırken birçok dizüstü, hangi güç planını seçersen seç, işlemciye ve ekran kartına kendi kısıtlamasını uygular. Bu yüzden aynı oyunu aynı ayarlarla pilde ve prizde oynadığında tablo tamamen değişebilir. Prizi takmak, çoğu dizüstünde herhangi bir menüde yapabileceğin değişiklikten daha büyük bir fark yaratır. Ve bu farkı güç planı menüsünde arayan kişi, hep yanlış yere bakar.
Windows 11'de yer ve isim değişti
Bu da kafa karışıklığının önemli bir parçası. Windows 10'da "Güç planı" kaydırıcısı vardı, planlar Denetim Masası'nda listelenirdi. Yeni Windows 11 sürümlerinde Ayarlar > Sistem > Güç ve pil altında artık "Güç modu" seçenekleri var: en iyi güç verimliliği, dengeli, en iyi performans.
İsim değişti, mantık aynı kaldı. Ama pratikte şu oluyor: biri eski menüye bakıp "zaten yüksek performanstaydı" diyor, bir başkası yeni menüden modu değiştirip Denetim Masası'ndaki planın hâlâ eski olduğunu fark etmiyor. İki ayrı yerin aynı şeyi anlatmadığını bilmek, boşuna ayar kurcalamayı baştan engelliyor.
Peki ne zaman gerçekten bir şey değişir
Dürüst cevap: sınırlı durumlarda. Bu durumları bilmek, sürekli ayar değiştirmekten daha faydalı.
İşlemcinin kareyi yetiştiremediği bir sahnede (1080p'de düşük ayarlarda oynanan rekabetçi bir oyun, kalabalık bir şehir simülasyonu, büyük bir kayıt dosyası, yoğun bir emülatör) güç planının rampa davranışı fark yaratabilir. Ama burada bile olan şey "güç planı kare hızını artırdı" değil, "işlemci beklemeyi bıraktı" demektir.
İkinci durum: dizüstünde pildeyken. Üçüncüsü: arka planda gerçekten rahatsız edici bir şey çalışıyorsa ve Oyun Modu onu kısıyorsa.
Bunların dışında bu iki ayar, elindeki asıl darboğazı örtmekten başka bir şey yapmıyor. Üstünü örtmek de bir işe yaramıyor; çünkü sen ayarı değiştirdikçe beklediğin sonucu alamadığın için sorunu yanlış yerde aramaya devam ediyorsun.
Benim kendi kontrol sıram
Bir oyunda "acaba bir ayar mı eksik" diye düşündüğümde şu sırayla gidiyorum. Bu sıra beni yanlış kapıyı çalmaktan kurtarıyor.
Görev Yöneticisi'nin Performans sekmesinde ekran kartı ve işlemci yüzdelerine bakıyorum. Tavana kim yapışmış, ona göre karar veriyorum.
DxDiag'ı açıp işlemci modelini, ekran kartını ve sürücü tarihini okuyorum. Sürücü tarihi eskiyse, güç planı tartışmasına girmeden önce onu güncelliyorum.
Ayarlar > Sistem > Güç ve pil ile Denetim Masası > Güç Seçenekleri'ne ayrı ayrı bakıyorum. İkisinin aynı şey olmadığını artık biliyorum.
Dizüstüyse üreticinin kendi yazılımındaki profili de kontrol ediyorum ve prizde mi pilde mi olduğumu not ediyorum.
Sonra oyun içi grafik ayarlarına dönüyorum. Çünkü asıl iş orada: hangi ayarın işlemciye, hangisinin ekran kartına yüklendiğini bilmek. Gölge kalitesi, yansıma, doku çözünürlüğü, kalabalık nesne sayısı; her biri farklı bir bileşene biner. Bunu bir kere kestirebilen kişi, bir daha güç planı menüsünde mucize aramaz.
Güç planı ve Oyun Modu, bozuk bir şeyi tamir eden anahtarlar değil. İkisi de sadece iki küçük sürtünme noktasını alıyor: biri işlemcinin uyanma gecikmesini, diğeri arka plan gürültüsünü. Elindeki asıl tıkanıklık ekran kartındaysa, bu iki anahtarı istediğin kadar çevir, kare hızı aynı yerde durur. Bir dahaki sefere ayarları kurcalamadan önce Görev Yöneticisi'ni aç ve tavana kimin yapıştığına bak. Cevap neredeyse her zaman orada yazılı oluyor.
