Sürücü temizliğine başlamadan önce yapılacak tek şey, elindeki ekran kartının tam adını, o an kurulu sürücü sürümünü ve Windows sürümünü bir kenara yazmaktır. Bu üç satır, indirilecek paketin doğru olduğunu garantiler ve temizlik sonrası ekran karardığında ya da çözünürlük düştüğünde geri dönülecek noktayı gösterir. Gereken her şey zaten bilgisayarın içinde: Görev Yöneticisi, Aygıt Yöneticisi, dxdiag ve winver. Ne bir araç indirmek, ne kayıt defterine girmek, ne de BIOS'a dokunmak gerekiyor.
Ben bu notu almadan temizliğe giriştiğim ilk akşam, ekran bir anda 800x600'e düşmüş ve hangi kartın sürücüsünü aradığımı hatırlamak için telefonun galerisinde eski ekran görüntülerini karıştırmıştım. O geceden sonra sıram hiç değişmedi: önce oku, yaz, sonra sil. Şimdi sen de aynı masada oturuyorsun; klavyeye dokunmadan önce notu çıkaralım.
Görev Yöneticisi en hızlı cevabı verir
Ctrl+Shift+Esc'e bas ve Performans sekmesine geç. Sol sütunda işlemci, bellek ve disk satırlarının altında GPU yazacak. Ekranın sağ üstünde, grafiğin hemen üstünde kartın adı duruyor.
Dizüstünde ya da iki kartlı bir kasada burada GPU 0 ve GPU 1 diye iki satır görürsün. İkisine de tek tek tıkla, çünkü biri tümleşik grafik, diğeri asıl oyuncu kartıdır; isimleri birbirine benzeyebilir. Sağ alt köşedeki kutuda "Sürücü Sürümü" ve "Sürücü Tarihi" satırlarını göreceksin. Hemen altında "Ayrılmış GPU Belleği" yazar; o da kartın kendi VRAM'i.
Bu ekrandaki isme kesin kaynak gözüyle bakmıyorum. Windows buraya bazen kısaltılmış ad yazıyor, bazı dizüstülerde "Laptop" ibaresini düşürüyor. Görev Yöneticisi bana hızlı bir taslak veriyor, kesin kaydı ise bir sonraki adımda tutuyorum.
Aygıt Yöneticisi ve dxdiag kesin adı verir
Win+X menüsünden Aygıt Yöneticisi'ni aç, "Görüntü bağdaştırıcıları" başlığını genişlet. Kartın üstüne sağ tıkla, Özellikler, sonra Sürücü sekmesi. Burada sürücü sürümü, tarihi ve sağlayıcısı alt alta yazılı.
Sağlayıcı satırına ayrıca dikkat et. NVIDIA, AMD ya da Intel yazıyorsa üreticinin kendi sürücüsü kurulu demektir. "Microsoft" yazıyorsa o kart için gerçek sürücü hiç kurulmamış, Windows temel görüntü sürücüsüyle idare ediyorsun demektir. Bu ayrım, temizlik öncesi durumun fotoğrafıdır.
Aynı pencerede "Sürücüye Geri Dön" düğmesine bak. Aktifse Windows önceki paketi bir yerde saklıyor, düğme griyse saklamıyor. Bu tek bakış, geri dönüş planının var olup olmadığını söyler.
Sürüm numarasını üretici yazılımından da okuyabilirsin: NVIDIA Denetim Masası'nda Yardım menüsünün altındaki sistem bilgileri, AMD tarafında yazılımın Ayarlar bölümündeki sistem sekmesi aynı numarayı gösterir. İki kaynağın aynı numarayı vermesi, notun doğru olduğunun en basit kontrolüdür.
Kartı kesin olarak ayırt etmek istiyorsan Özellikler penceresindeki Ayrıntılar sekmesine geç ve listeden "Donanım Kimlikleri"ni seç. Karşına VEN_ ile başlayan satırlar çıkacak:
- 10DE satıcı kodu NVIDIA'dır
- 1002 AMD Radeon tarafıdır
- 8086 Intel grafikleridir
DEV_ kısmı çipin kendisini, SUBSYS kısmı kartın hangi üreticinin tasarımı olduğunu gösterir. Aynı ticari isimle satılan iki farklı kartı birbirinden ayırmanın en güvenli yolu bu kodları not etmektir.
dxdiag tarafı da elinin altında. Win+R ile çalıştır kutusunu aç, dxdiag yazıp Enter'a bas. "Sistem" sekmesi Windows sürümünü ve derleme numarasını, "Ekran" sekmesi kartın adını, sürücü sürümünü, sürücü tarihini ve DDI sürümünü listeler. Dizüstünde "Ekran" sekmesi iki tane olabilir; bunlar farklı kartlardır, birbirine karıştırma.
Pencerenin alt kısmındaki "Tüm Bilgileri Kaydet" düğmesini atlama. dxdiag.txt dosyasını C: dışında bir klasöre ya da bir USB belleğe yaz. Temizlik sırasında ekran okunmaz haldeyken bile elinde kartın künyesi durur.
Dizüstünde isim aynı görünür, kart aynı olmayabilir
Masaüstü bir RTX 4060 ile dizüstü RTX 4060 Aygıt Yöneticisi'nde neredeyse aynı satırla görünür; oysa ikisi aynı şey değildir. Kartın çekebileceği güç ve soğutma kapasitesi tamamen farklıdır ve Windows bu bilgiyi hiçbir yerde yazmaz. Bu yüzden notuma "Laptop" ibaresini ve varsa cihazın tam model kodunu ekliyorum. Güç limitini Windows araçlarından öğrenmek mümkün değil; o bilgi cihazın kendi belgelerinde ya da üretici yazılımında durur.
Bir de hangi kartı temizlediğin meselesi var. Dizüstünde dahili ekranı çoğunlukla Intel ya da AMD'nin tümleşik grafiği sürer; asıl oyuncu kartı ayrı bir sürücüyle çalışır. İkisini birden silmek gereksiz bir risktir. Hedef genelde adında NVIDIA ya da Radeon yazan karttır, tümleşik olan dokunulmadan bırakılır.
Windows sürümü ve derleme numarası
Win+R ile çalıştır kutusuna winver yaz ve Enter'a bas. Açılan küçük kutuda iki satır önemli: sürüm (23H2, 24H2 gibi) ve işletim sistemi derlemesi (26100 ile başlayan numara gibi). Ayarlar > Sistem > Hakkında sayfası da aynı bilgileri verir; orada sistem türü satırından 64 bit olduğunu da teyit edersin.
Bu neden gerekli? Sürücü paketleri işletim sistemi sürümüne göre ayrılır ve kurulum bazen "bu Windows sürümüyle uyumlu değil" diyerek daha başlamadan durur. Home mu Pro mu olduğun sürücü tarafında neredeyse hiç fark yaratmaz; ayırt edici olan derleme numarasıdır. Windows Update araya kendi onayladığı bir sürücüyü sıkıştırabildiği için notun "önce" ve "sonra" diye iki sürüm numarası taşıması işe yarar.
Notu nereye yazıyorum
Notepad yeterli, ama tek yere yazmak yetmez. Dosyayı C: dışında bir klasöre kaydediyorum ve ekranın fotoğrafını telefonla çekiyorum. Çünkü temizlikten sonra çözünürlük düşebilir, metin okunmaz hale gelebilir ve yaygın tavsiyeye uyup interneti kestiysen hiçbir şeyi arayamazsın.
Notun içinde şu satırlar olsun:
- Kartın tam adı ve varsa "Laptop" ibaresi
- Satıcı ve cihaz kimliği (VEN10DE ve DEV ile başlayan kodlar)
- Sürücü sürümü, sürücü tarihi ve sürücüyü sağlayan firma
- İkinci kart varsa onun adı ve sürücüsü
- Windows sürümü, derleme numarası ve 64 bit bilgisi
Bu satırlar, yanlış paketi indirme riskini ortadan kaldırır; çünkü hangi paketin sana ait olduğunu tahmin etmek zorunda kalmazsın, elindeki kayıtla karşılaştırırsın.
Geri dönüş yolu da bu nota bağlı. Aygıt Yöneticisi'ndeki "Sürücüye Geri Dön" düğmesi yalnızca Windows eski paketi sakladıysa çalışır. Temizleyici bir araçla her şey silindiyse o düğme boş çıkar ve elinde kalan tek şey kendi notundur. Bu yüzden işin en uzun kısmı sandığın gibi silme adımı değil, silmeden önce tutulan o birkaç satır.
