144 Hz monitörün farkını göremiyorsanız kayıp panelde değil, kare üretim tarafındadır: işlemci ve ekran kartı o oyunda saniyede 144 kareye yakın bir hızı tutturamıyorsa panel aynı kareyi üst üste çizer ve fazladan yenilemeler görüntüye yeni bilgi eklemez. Bu yüzden ilk bakılacak yer monitörün menüsü değil, kare süresi bütçesidir; 144 Hz'de tek bir karenin üretilmesi için tanınan süre yaklaşık 6,9 milisaniyedir ve bu bütçeyi kimin harcadığı, oyunun resmi gereksinim satırları ile darboğaz mantığı üzerinden okunabilir.
Ben bu hesabı kendi masamda çok kere yaptım. Monitörü kurdum, kabloyu taktım, Ayarlar > Sistem > Ekran > Gelişmiş görüntü ayarları ekranında yenileme hızının gerçekten 144 Hz'e çıktığını gördüm, DxDiag'da geçerli modun aynı olduğunu doğruladım ve oyunu açtım. Beklediğim o keskinlik gelmedi. Sonra fareyi hızlıca sağa savurdum; arkada iz bırakmayan, tane tane akan görüntü yerine yine yumuşak, biraz bulanık bir hareket vardı. O anda monitörü kurcalamayı bıraktım, çünkü panelin işini yaptığını, sorunun panelin eline tutuşturulan karelerde olduğunu biliyorum.
Panelin çizdiği kare ile sistemin ürettiği kare aynı şey değil
Monitörün yenileme hızı, ekranın saniyede kaç kez baştan çizildiğini söyler. Kare hızı ise sistemin saniyede kaç yeni görüntü teslim ettiğini. Bu ikisi arasındaki fark kapandığında 144 Hz bir anlam kazanıyor; açılmadığında panel elindeki son kareyi tekrar basıyor. Göz bunu "bulanıklık" ya da "aynı gibi" diye okuyor, oysa olan şu: ekranda yeni bir bilgi yok.
İlk beş dakikada yapılması gereken tek şey, panelin gerçekten 144 Hz'de çalıştığını doğrulamak. Windows'un gelişmiş görüntü ayarları bunu yazıyor, DxDiag'ın "Geçerli Mod" satırı da. Bir de kablo meselesi var: eski bir HDMI kablosu bazen beklediğin yenileme hızını taşımıyor, DisplayPort tarafında bu daha az baş ağrıtıyor. Ama bu kontrolü geçtiysen ve oyun hâlâ aynıysa, ekranı bir daha kurcalamanın bir faydası yok. Sıradaki soru şu: kareleri kim üretiyor, kaç tanesini üretebiliyor?
Resmi gereksinim tablolarında yenileme hızı hiç yazmaz
Bir oyunun resmi sistem gereksinimleri sayfasını açtığında işlemci modeli, ekran kartı modeli, bellek miktarı, bazen de depolama türü yazar. "Bu yapılandırma 144 kare tutturur" cümlesi yazmaz. Yazamaz, çünkü o tabloların derdi oyunun açılması ve oynanabilir olması; yenileme hızı ise oyuncunun masasındaki bir değişken.
Yani o tabloyu okurken aslında bir çeviri yapıyorsun. Minimum satırı genelde "oyun açılsın, düşük ayarda dönsün" niyeti taşır. Önerilen satır ise o oyunun çıktığı yıl göz önüne alınarak "akıcı" sayılan bir kare hızını tarif eder; o eşik oyundan oyuna, yıldan yıla kayar. İkisi de 144 Hz bir panelin beklentisini karşılamaz, çünkü 144 Hz hedefi önerilen satırın tarif ettiği sınıfın üstünde bir nefes payı ister. Bunu bir donanım listesi olarak değil, bir eşik olarak düşün: önerilen satırın hemen üstünde duran bir sistem, yüksek yenileme için değil, sadece rahat oyun için yeterli.
Tablonun işlemci satırı burada daha değerli hale geliyor. Çünkü 1080p'de darboğaz çoğu zaman oradan gelir.
1080p'de kare süresi bütçesinin büyük parçası işlemciye geçer
Çözünürlük düştükçe ekran kartının her kare için harcadığı süre kısalır. İşlemcinin o kareyi hazırlamak için harcadığı süre ise neredeyse aynı kalır: sahne kurulumu, çizim çağrıları, fizik, yapay zekâ, oyunun kendi mantığı. 1080p'de bu ikisinin toplamı kısa olduğu için işlemcinin payı büyür. Elinde bolca ekran kartı gücü olsa bile, oyunun iş parçacığı yükünü taşıyamayan bir işlemci kare hızını tavanda tutar.
Bunu görmek için Görev Yöneticisi'nin Performans sekmesinde CPU grafiğine sağ tıklayıp "Çekirdekleri mantıksal işlemcilere göre değiştir" demen yeterli. Oyun açıkken tek bir mantıksal çekirdeğin sürekli tavanda gezindiğini, ekran kartı kullanımının ise belirgin biçimde aşağıda kaldığını görürsen, tıkanan yer ekran kartı değil. Bu durumda ayarları düşürmek de bir yere kadar işe yarar; gölgeyi kısarsın, ekran kartı rahatlar, ama işlemcinin hazırladığı kare sayısı değişmediği için tavan yerinde kalır.
VRAM ve RAM baskısı yenileme hızıyla alakasız yerde takılır
Bir de şu var: takılmaların bir kısmı kare hızıyla değil, bellek baskısıyla ilgilidir. VRAM ya da sistem belleği dolduğunda kare süresi bir anda sıçrar, sonra geri döner. Bu sıçramanın zamanlaması panelin yenilemesiyle hiç ilgili değildir; 144 Hz bir ekran 200 milisaniyelik bir duraklamayı gizleyemez, çünkü gizlenecek bir kare yok.
Ben bunu ayırt ederken şuna bakıyorum: takılma düzenli aralıklarla mı geliyor, yoksa belirli bir sahneye, kalabalık bir alana girince mi? İkincisiyse ve doku ayarını bir kademe düşürdüğümde aynı sahnede takılma kayboluyorsa, konu yenileme hızı değil bellek. Bu ayrımı yapmadan monitöre para harcamak, boş yere umut satın almaktır.
Kare sınırı koymak çoğu zaman daha akıcı görünür
Sistemin sürekli tutturamadığı bir hızı hedeflemek, kare sürelerini dalgalandırır. Bir kare 6 milisaniyede, bir sonraki 14 milisaniyede geliyorsa hareket eşit akmaz; panelin 144 Hz olması bunu düzeltmez. Bu yüzden oyun içi kare sınırını ya da sürücü tarafındaki sınırı, sistemin rahatça tuttuğu bir seviyeye çekmek çoğu zaman daha pürüzsüz bir görüntü verir. NVIDIA Denetim Masası'ndaki "Maksimum kare hızı" ya da AMD tarafındaki kare hızı hedefi ayarı bunun için var.
Bir de değişken yenileme hızı meselesi var. G-Sync veya FreeSync, panelin yenilemesini sistemin ürettiği kareye uydurur; dalgalanmayı gizler, yırtılmayı engeller. Ama üretilmeyen kareyi yaratmaz. Yani VRR açıkken de 144 Hz'in üst sınır olduğunu, altında ise sadece daha derli toplu bir 90 kare gördüğünü bilmek gerekiyor.
DLSS, FSR ve XeSS donanım değiştirmeden bandı yükseltir
Bu üçünün ortak mantığı şu: kareyi daha düşük bir iç çözünürlükte render edip, sonucu yeniden kurup yukarı ölçekliyorlar. Ekran kartının kare başına harcadığı süre kısalıyor, dolayısıyla aynı görsel ayarlarda daha çok kare çıkıyor. Bu, sistemi hiçbir parça değiştirmeden bir yenileme bandından bir üsttekine taşıyabilir.
Ama burada benim en çok gördüğüm yanılgı şu: DLSS'i açıp hiçbir şey değişmediğini söyleyen kişi aslında çok değerli bir bilgi üretmiş oluyor. Çünkü yükseltme ekran kartının yükünü azaltır, işlemcininkini azaltmaz. FPS artmıyorsa tıkanan taraf işlemcidir. Bunu bir teşhis aracı gibi kullanıyorum: yükseltmeyi aç, kare hızı belirgin artıyorsa ekran kartı tıkıydı; kıpırdamıyorsa işlemci tıkısıydı. Kare üretimi özelliği ise ayrı bir katman; üretilen karelerin arasına tahmin edilmiş kareler koyuyor, temel kare hızı düşükken sonuç hem gecikme hem de his olarak rahatsız edici oluyor.
Hangi tarafın tıkandığını kendi gözünle nasıl görürsün
Sırayı şöyle kuruyorum. Önce Windows ve DxDiag üzerinden yenileme hızının gerçekten 144 Hz olduğunu doğrula, kabloyu da bu arada kontrol et. Sonra oyunu aç ve ekran kartı kullanımına bak: sürekli tavana yakınsa yük ekran kartında, belirgin biçimde aşağıdaysa işlemcide. Üçüncü adımda tek çekirdek davranışına bak; bir mantıksal çekirdek sürekli doluysa oyunun iş parçacığı yükünü taşıyamıyor demektir. Dördüncü adımda VRAM ve RAM doluluğunu kontrol et, takılmaların düzenli mi sahneye bağlı mı olduğunu not et. Beşinci adımda kare sınırı koy ve dalgalanmanın azalıp azalmadığını gör. Altıncı adımda yükseltmeyi aç: artış varsa ekran kartı, yoksa işlemci.
Bu akışın sonunda elinde bir suçlu kalıyor. Monitör neredeyse hiçbir zaman o suçlu değil.
Yine de iki dürüst istisnayı atlamayayım. Bazı panellerde tepki süresi ve overdrive ayarı kötü kurulduğunda hareket bulanıklığı kalır; bu, kare üretiminden bağımsız bir görüntü kalitesi sorunudur ve 144 Hz'in vaadini gerçekten boşa çıkarabilir. Bir de alışma payı var: 60 Hz'den gelen biri ilk gün farkı tam hissetmeyebilir. Ama alışmanın olması için karelerin gelmesi gerekiyor; gelmiyorsa alışacak bir şey de yok.
Sonuç olarak 144 Hz bir panel, üstüne bir şey ekleyen bir cihaz değil; elindeki kareleri daha sık gösteren bir cihaz. Ne gösterileceğine işlemci ve ekran kartı karar veriyor. Resmi gereksinim satırlarını okurken kendine sorman gereken soru da bu yüzden şu: bu satırlar hangi kare hızını tarif ediyor ve benim hedefim onun neresinde duruyor?
